Çanakkale Kara Muharebeleri, ağustos ayı itibarıyla mücadelelerin şiddetini artırdığı siper hatlarının birbirine yaklaştığı, topçu birliklerinin aktif olduğu ve piyade ateşinin etkisini daha çok gösterdiği bir döneme girmişti. İngilizlerin Anafartalar'a yönelik harekât planı General Ian Hamilton tarafından hazırlanmıştı. Kısaca bu plan; 6/7 Ağustos’ta baskınla kıyıya çıkılacak, günün ilk ışıklarıyla Suvla Limanı etrafındaki tepeler ele geçirilecekti. Güvenlik altında karaya çıkan General Stopford’un asıl kuvvetleri, Anzak kuvvetleriyle ortak hareket edip Kocaçimentepe’yi alacaktı. Bu plan, 9. Kolordu Komutanı General Sir Frederick Stopford’un ısrarı sonucu küçük değişikliklere uğramış ve yeni bir şekil almıştı. Bu esnada Arıburnu bölgesindeki birliklerin, gelecek takviyelerle Ağıldere üzerinden Conkbayırı-Kocaçimentepe hattına taarruz etmesi kararlaştırılmıştı.
Albay Mustafa Kemal Bey, 7 Ağustos sabahı 19. Tümenin cephesine yönelen İngiliz taarruzu devam ederken ihtiyat taburuyla Kocaçimen’i tutmuş; en son ihtiyatı olan 72. Alayın iki bölüğünü de Conkbayırı’na göndermişti. İngilizlerin Kocaçimentepesi’ne yöneltilen taarruzunun hedefine ulaşmasını önleyen Türk kuvvetleri bu iki birlik olmuştu. 8 Ağustos gününe gelindiğinde Anafartalar Grup Komutanı Albay Ahmet Feyzi Bey görevden alınmış ve yerine Liman Von Sanders tarafından 19. Tümen Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey atanmıştı. Bu emir-komuta değişikliği şüphesiz Çanakkale Muharebelerinin gidişatını da değiştirecekti. 9 Ağustos tarihinde yapılacak Türk taarruzu ile ilgili 5. Ordu Komutanı Liman Von Sanders Kuzey Grup Komutanlığına gönderdiği emirde:
“Kuzey Grubu Komutanlığına (Telefon)”
‘Anafartalar Grubunda emir ve komutayı almak üzere 19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal’e hemen şimdi, Çamlıtekke’ye hareketi için emir buyurunuz. Kendisi, 7. ve 12. Tümenler tarafından yapılması emredilmiş olan taarruzu yarın şafakla başlatacaktır. 19. Tümen Komutanlığına vekâlet için birinin atanması rica olunur. Taarruzun ne suretle yapılacağını Mustafa Kemal, Anafartalar Grubu Kurmay Başkanı Hayri’den öğrenecektir.’
5’inci Ordu Komutanı Liman von Sanders
Çanakkale Muharebelerinin başlangıcından itibaren başarılı bir grafik ve performans gösteren Albay Mustafa Kemal Bey’in getirildiği bu görev; kendisinin karakteri ile bütünleşmiş sorumluluk sahibi olma ve vatan sevgisinin bir tezahürüdür. Bu emir gereğince başarılı komutan Albay Mustafa Kemal Bey, 8 Ağustos günü Anafartalar Grup Komutanı olarak atanmış ve 19. Tümen Komutanlık vekaletini 27. Alay Komutanı Yarbay Şefik Bey’e bırakmıştı. Albay Mustafa Kemal Bey, bundan sonraki gelişmeleri şöyle anlatmıştır: “8’i 9 Ağustos’a bağlayan gece saat 23.30’da gecenin karanlığı içinde, 19. Tümen karargâhından hareket ettim. Kemalyeri civarından Kocadere köyü kuzeyine çıktım. Dört aydan beri ilk defa bir dereceye kadar temiz hava teneffüs ediyordum. Gerçekten, Arıburnu mıntıkasının ateş hattında ve o hatta karargâhlarda yaşayanların teneffüs ettikleri hava, insan cesetlerinin kokusuyla kimyevi özelliğini kaybetmiş bir havaydı. Güzergâhımda önce Matikderesi’nde 5. Tümen karargâhına rastladım. Bu tümenin 14. Alayı Ağıldere mıntıkasında yalnız başına baskına uğrayan alaydı. Diğer birlikleri, düşmanın Kanlısırt’ta yaptığı gösteriş hareketinin etkisiyle oraya getirilmişti. Bu karargâhta kısa bir duraksamadan sonra yoluma devam ettim. Ordu komutanlığı emrinde, ‘Anafartalar Grubu Karargâhı’ olarak belirlenen Çamlıtekke’ye ulaştım.”
Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey, 9 Ağustos günü saat 01.30’da Çamlıtekke’ye gelerek grubun emir-komutasını üzerine almıştır. Hemen akabinde Grup Kurmay Başkanı taarruzun ne şekilde yapılacağına yönelik kendisine izahat vermiştir. Hızlıca yazdığı grup emrinin ikinci maddesinde; 12. Tümenin Mestantepe ve 7. Tümenin Damakçılıkbayırı doğrultusunda taarruzuyla ilgili; 8 Ağustos 1915 saat 17.00’de önceki grup komutanlığı tarafından verilen taarruz emrinde Kocaçimen-Conkbayırı hattında bulunan tümenlerin, başlangıçta bu taarruzu sağlama ve kolaylaştıracakları bildirilmiştir. Anafartalar Grup Komutanlığının idare yeri Çamlıtekke’deydi. İngiliz kuvvetlerinin karşısında taarruza katılan Türk birliklerinin sayıları:
7. Tümen (iki alay), 5982 asker,
12. Tümen (üç alay), 10.471 asker,
Bursa Seyyar Jandarma Taburu, 1000 asker,
31. Alay 2.Tabur, 500 asker,
32. Alaydan 1. Taburdan 2 bölük, 150 asker olmak üzere toplam olarak 18.103 askerdi.
Bu da açıkça gösterir ki Albay Mustafa Kemal Bey’in sevk ve idaresinde ve dahi sorumluluğunda bulunan toplam mevcudun bir kolordu seviyesine yakın olduğudur. Yeni biçimde tertiplenen Türk kuvvetleri İngilizleri hiç beklemedikleri bir şekilde 9 Ağustos 1915 günü mağlup etmişti. Ancak 9. İngiliz Kolordusunun Komutanı, Anafartalar sırtlarını elde etmek için, 10 Ağustos 1915 günü sabah erken saatlerde tekrar taarruza geçmek üzere gerekli emirleri vermişti. Anafartalar Grup komutanı Albay Mustafa Kemal Bey, 9/10 Ağustos gecesi, birliklerin bulundukları hattı tahkim ederek savunma için düzenlenmeleri emrini vermiş; kendisi, 10 Ağustos 1915 günü yaptırmayı tasarladığı taarruzu düzenlemek ve yönetmek üzere Conkbayırı’na doğru hareket etmişti. Bugünkü Dünkü muharebelerde 12. Tümen, 1085 askerini kayıp vermişti. İngilizlerden 3 subay, 59 asker tutsak alınmış; 5 makineli tüfekle 800 kadar silah ele geçirilmişti. 7. Tümenin kayıplarıysa, subay ve er olmak üzere toplam 978 askerdi. Bursa Seyyar Jandarma Taburu da 51 asker zayiat vermişti. Buna karşın bugün 13 Türk taburu, İngilizlerin 22 taburunu mağlup etmişti. Ayrıca, İngilizlerin nihai zafer beklentileri yine kırılmıştı. 9 Ağustos sabahı Anafartalar Grubu Komutanı Mustafa Kemal’in karşı taarruzu, 9. İngiliz Kolordusunun Suvla’daki ileri harekâtını durdurmuş; İsmailoğlu Tepesi ve Anafarta sırtı Türklerin elinde kalmıştı.
9 Ağustos akşamüzeri Albay Mustafa Kemal Bey ve Süvari Asteğmen Zeki ile birlikte Conkbayırı’ndaki 8. Tümen karargahına gelmişti. Albay Mustafa Kemal Bey, taarruz emrini bizzat vermek için birinci hatta doğru sessizce ilerlemişti ve kırbacıyla düşman hattına taarruz için işaretini vermişti. Bu hücumu İngiliz subay ve askeri tarihçi Aspinall-Oglander: “Türk taarruz dalgaları ufuk hattının üzerinden aşağıya doğru akmaya başladı” diye yazmıştı. Süngü takmış Mehmetçikler, siperlerinden fırlamış ve İngiliz siperlerine girmişti. Hücum ve çarpışma kısa sürmüştü. Conkbayırı batı sırtlarındaki İngilizlerin iki taburluk kuvvetinden kurtulabilenler, düzensiz bir şekilde geriye çekilmişti. Albay Mustafa Kemal’in yönettiği bu taarruza katılan Türk birlikleri, İngilizlerin deniz ve kara topçularının yoğun ve şiddetli ateşlerine rağmen korkmadan, bıkmadan ilerlemiş; İngilizlerin kurmaya çalıştığı ateş duvarını aşarak Besimtepe-Conkbayırı ve 261 rakımlı tepe hattının 500-800 metre kadar batısındaki sırtları ele geçirmişti. Çanakkale Muharebeleri tarihinde en kritik anlardan biri Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey’in 10 Ağustos sabahı Conkbayırı süngü hücumu esnasında yakınında patlayan bir top mermisinin misket tanesi ile vurulması olmuştu. Bu misket tanesi, Albay Mustafa Kemal’in sağ göğsüne isabet etmiş ama göğüs cebinde bulunan saatine çarpmıştı. Büyük endişeye sebep olsa da hafif bir morluk harici fazla bir etkisi olmamıştı. Muharebenin devamında 5. Ordu Komutanı Mareşâl Liman von Sanders bölgede bulunmuştu. Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey’i karargâhında ziyaret etmişti. Bu olayı Kurmay Albay Haydar Mehmet Alganer şöyle anlatmıştır: “Akşama doğru Mustafa Kemal Bey, kurmay başkanıyla beraber karargâhımıza geldi. Liman von Sanders Paşa’ya, kendi kumandası altında kendi işaretiyle yapılan piyade süngü hücumu hakkında, ayakta Fransızca izahat veriyor. Mustafa Kemal Bey: Bütün cephe üzerinde piyademiz, Conkbayırı’nda tutunmaya çalışan düşmana benim işaretimle süngü hücumuna geçti ve düşmanı denize kadar sürdü. Bu esnada benim göğsüme bir mermi parçası isabet etti. Saatimi kırdı. Bu saat benim canımı kurtardı. Müsaade ederseniz, bugünkü muvaffakiyetin hatırası olarak, bu saati size takdim edeyim, dedi. Sonra saatini çıkardı. Liman von Sanders Paşa’ya verdi. Hepimiz ayaktayız. Bu anda, bu ulvî manzaranın şahidi olan bütün bizlerin geçirdiğimiz heyecanı tarif imkânsızdır. Bu heyecan, gözlerimizde sevin ve iftihar yaşları topladı… Liman von Sanders Paşa’nın heyecandan titrediğini, gözlerinin bulandığını gördüm. Yürekten kopan tebrik ve teşekkür hitabeleriyle, Mustafa Kemal Bey’in uzattığı saati aldı. Ona karşı kendi (aile markalı) altın saatini çıkardı ve sizin de benim pek büyük takdir ve tebriklerimin nişanesini ve büyük muvaffakiyetinizin hatırasını yâd ettirecek olan şu saatimi kabul etmenizi rica ederim, dedi ve Mustafa Kemal Bey’e verdi.”
"Anafartalar Zaferi’nin 110. Yılında Başta Ulu Önderimiz Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK olmak üzere Çanakkale Muharebelerinin tüm şehit ve gazilerini sonsuz bir rahmet ve minnetle yad ediyorum" diyerek sözlerini tamamladı.
Kaynaklar:
- Aslıhan Kervan. Çanakkale’de Sonun Başlangıcı I. Anafartalar Muharebesi. Atatürk ve Çanakkale Savaşlarını Araştırma Merkezi Yayını, Çanakkale, 2022
- C. F. Aspinall Oglander. Büyük Harbin Tarihi: Çanakkale Gelibolu Askeri Harekâtı. Arma Yayınları
- canakkalemuharebeleri1915.com
- Edward J. Erickson. Gelibolu Osmanlı Harekâtı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
- Ömer Arslan. Vatanın Kilidi Conkbayırı Muharebeleri. Atatürk ve Çanakkale Savaşlarını Araştırma Merkezi Yayını, Çanakkale, 2022
- T.C. Genelkurmay Başkanlığı. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi. ATASE Yayınları