El sanatları, insanların ihtiyaçlarını karşılamak için ortaya çıkmış ve çeşitli motif ve desenlerle harmanlanarak gelenekselleşmiştir. Günümüzde kullandığımız desenlerin büyük bir kısmının geçmişte büyük anlamlar taşıdığını da düşünecek olursak kültürümüzün vazgeçilmez bir parçası olduğunu da bir kez daha görmüş oluyoruz. Kültür Bakanlığı’nda yayımlanan açıklamada, “El Sanatları insanoğlu var olduğundan beri tabiat şartlarına bağlı olarak ortaya çıkmıştır. İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak, örtünmek ve korunmak amacı ile ilk örneklerini vermiştir. Daha sonra gelişerek çevre şartlarına göre değişimler gösteren el sanatları, ortaya çıktığı toplumun duygularını, sanatsal beğenilerini ve kültürel özelliklerini yansıtır hale gelerek ‘geleneksel’ vasfı kazanmıştır. Geleneksel Türk El Sanatları, Anadolu'nun binlerce yıllık tarihinden gelen çeşitli uygarlıkların kültür mirasıyla, kendi öz değerlerini birleştirerek zengin bir mozaik oluşturmuştur.
Bakanlığımız Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü’nce her yıl belirlenen illerde yapılan alan araştırmalarında el sanatları ustaları ile derleme çalışmaları yapılmakta, fotoğraf ve video çekimleri ile tespit edilmeye çalışılmaktadır. Edinilen bu bilgiler Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine kaydedilmekte, bu konuda çalışan bilim adamı, uzman ve öğrencilerin kullanımına sunulmaktadır. Genel Müdürlüğümüzce beş yılda bir düzenlenen ve maddi kültür seksiyonunda yer alan "Uluslararası Halk Kültürü Kongresi’nde ve çeşitli üniversitelerle ortaklaşa düzenlenen bilimsel toplantılarda sunulan bildiriler yayın haline dönüştürülmektedir. Ayrıca el sanatları konusunda yapılan çalışmaların basımı gerçekleştirilerek yayın haline dönüştürülmektedir” denilmektedir.
EL SANATLARINDA; HALI
Bozkır kültürüne dair önemli verilerin elde edildiği yerlerden biri kurganlardır. Bu kurganların arasında yer alan Pazırık kurganı ise günümüze ulaşabilen dünyanın en eski halısını binlerce yıl saklamıştır.
Kültür Ve Turizm Bakanlığı Türkiye Kültür Portalı Projesi Kapsamında Hazırlanan Arkeoloji Ve Sanat Tarihi Anadolu Ve Öncesi Türk Kültür Ve Sanatı İslâmiyetin Kabulünden Önce Türk Sanatı yayına göre, “Arkeolojik kazılar, mezar odasında sayıları çoğunlukla değişen ve koşum takımlarıyla birlikte gömülmüş atların da bulunduğunu ortaya koymuştur. Ölümden sonra yeniden canlanılacağına inanılan bir çağda, at, şaman merasimlerinin önemli bir öğesi olduğu gibi, dünyanın ve yaşamın yenilenmesinin de kozmolojik bir simgesiydi. Son yıllarda yapılan arkeometrik çalışmalarla kesin olarak M.Ö.5.yüzyıla tarihlendirilen Altay dağlarındaki Pazırıknekropolünde yapılan arkeolojik kazılar, 5 numaralı kurganda, cenaze töreni sırasında ölen kişiyi taşıyan dört tekerlekli atlı arabanın, cesetle birlikte mezar odasına indirilmiş olduğunu ortaya koymuştur.
GÖÇER YAŞAMIN GELİŞTİRDİĞİ EN ÖNEMLİ TEKNİK DERİ VE DOKUMA
Mezar odasının ahşap duvarlarının bazen kalın keçe yaygılar ile örtülü olduğu anlaşılmaktadır. Odaya ayrıca, ölen kişinin hançer, bıçak, ok ve yay gibi silahları, kadınların bronz ayna, bilezik ve küpe günlük kullanım eşyaları, pişmiş topraktan ya da altın ve gümüş gibi değerli madenlerden yapılmış kaplar ile muhtemelen fal ve kehanet alâmetleri olarak bazen yanarak kömürleşmiş halde bulunmuş koyun, sığır, at ve hatta bazı örneklerde domuz, köpek gibi hayvan kemiklerinin de konulduğu anlaşılmaktadır. Göçer yaşamın geliştirdiği en önemli teknikler deri ve dokuma örneklerinde görülür.
Türk kültürünün vazgeçilmezi;
DÜNYANIN BİLİNEN EN ESKİ HALI ÖRNEĞİ : PAZIRIK HALISI
Başta Pazırık ve kuzey Moğolistan’daki Noin-Ull olmak üzere, pek çok kurgan kazısından keçeden çoraplar, deri ya da kürkten yapılmış çizme ya da ayakkabılar, keçe ve yün yaygılar, ipek kumaşlar elde edilmiştir. Şüphesiz bunlar arasında, Milattan Önce 5’inci yüzyıldan kaldığı büyük ölçüde kanıtlanan 5 numaralı Pazırık kurganında ele geçirilmiş ve tarihi saptanabilen Gördes Düğümü ile dokunmuş en eski halı örneği başta gelmektedir. Bozkır dünyasının geçmişinden günümüze kalabilen maddi kültür verileri, göçer yaşamın pratiklerinin, bazen stilizasyona varan bir uygulamayla bezeme alanında yoğunlaştığını ortaya koyar.
HAYVAN ÜSLÛBU
Bu dünyanın çeşitli hayvanlarla simgelenen efsaneleri, öteki âlemin yer-altı ve göklerdeki varlıklarına hükmeden bir tür kült olarak Şamanizm gibi ezoterik yönleri de bulunan inanç ve eğilimleri, ruhların hayvan şekillerine dönüşmesi gibi uygulamaları, göçer yaşamın belki de en özgün yaratmalarından biri olarak ahşap, deri, keçe ve madenî örnekler üzerindeki “Hayvan Üslûbu” denilen mücadele sahnelerinde yaşatılmış; bu üslûba konu olan fantastik hayvanlar, Şaman ayinlerinde yardımına ihtiyaç duyulan ve hayvan şekillerine bürünmüş ruhlar gibi, koruyucu ve yol gösterici simgesel değerleriyle adeta birer totem gibi kabul edilmişlerdir”
SELÇUKLU DÖNEMİ
Çağın dokuma sanatı örnekleri sayıca az, fakat önemlidir. Dönemin halıcılığı konusunda bilinenler yetersizdir. Bu çağdan kalan halı örneklerinin sekizi Konya’da Alâeddin Camii’nde, üçü Beyşehir-Eşrefoğlu Camii’nde, yedisi ise Eski Kahire’de (Fustat) bulunmuştur. Dönemin kumaş işçiliği konusundaki bilgiler de doyurucu olmaktan uzaktır. Fransa’da Lyon Tekstil Müzesi’nde bulunan ve üzerinde Selçuklu Sultanı I.Alâeddin Keykubad’ın adı yazılı kırmızı bir ipek brokarda, bir rozet içinde altınla dokunmuş sırt sırta duran arslan çiftlerinin yer aldığı bilinir.
ANADOLU’DA BEYLİKLER ÇAĞI
Beylikler çağının halıcılığına ilişkin bilgilerimiz, Avrupalı ressamların tablolarındaki görünümlerden ibarettir. En yaygın halı türünün, çokgen düzenlemeler içinde stilize hayvan figürleriyle bezeli olanlar olduğu anlaşılıyor. 14.yüzyıl Avrupa tablo ve duvar resimlerinde karşılaşılan bu tür hayvan figürlü halılardan kalan örnekler 15.yüzyıla aittirler. Bunların 14.yüzyılın tablo ve duvar resimlerine konu olması, Anadolu’da bir önceki yüzyılda dokunup ihraç edildiklerini akla getirmektedir. 15.yüzyılın ikinci yarısında hayvan figürlü halılar, yerlerini geometrik desenli halılara bırakırlar
OSMANLI DÖNEMİ
Osmanlı dokuma sanatının en gelişmiş olduğu dönem 16.yüzyıldır. Bunlar arasında, Holbein halıları diye bilinen ve Uşak’ta dokunmuş bir grup halı, madalyonlu, yıldızlı ya da kuşlu gruplarıyla, dokuma sanatının en tanınmış örneklerini oluştururlar. Kumaş desenlerinin ise, genellikle dönemin çinileri üzerinde görülen motiflerin, daha değişik proporsiyonlar ve bezemesel düzenler içinde kullanıldığı örnekler olduğu bilinir. III.Murad döneminde, İstanbul’da 200’e yakın dokuma tezgâhı olduğu ve bunların bir bölümünün de Osmanlı Sarayı’na bağlı bulunduğu anlaşılmaktadır.
Haber Merkezi