Çanakkale, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmasının yanı sıra, efsanelere konu olmuş ve spikülatif teorilere malzeme olan yerleşimlerle de dikkat çekiyor. En bilinen efsanevi medeniyet ise kuşkusuz Truva. Homeros’un İlyada destanında anlatılan Truva Savaşı, M.Ö. 3. binyıldan M.Ö. 12. yüzyıla kadar uzanan bir dönemde Anadolu’nun kuzeybatısında kurulduğu tahmin edilen bir şehir devletine dayanıyor. Arkeolojik kazılarda Truva’nın farklı katmanlarda gelişmiş şehirler içerdiği ortaya çıkarıldı.
Buna karşın, Çanakkale’de bazı efsanevi ve spekülatif iddialar da bulunuyor. Atlantis bağlantısı teorileri, bölgeyi mitolojik açıdan ilgi çekici kılıyor. Ayrıca, Miken ve Ege kökenli kültürlerin etkisiyle Troya çevresinde ortaya çıkan yerleşimler, Deniz Kavimleri’nin geçiş noktası olarak değerlendiriliyor. Bu iddialar, tarihçilerin ve arkeologların hâlâ tartıştığı konular arasında yer alıyor.
Çanakkale Boğazı ve çevresindeki kazılarda Neolitik ve Kalkolitik dönemlere ait yerleşim izleri de gün yüzüne çıkarıldı. Bu yerleşimlerin büyük şehir düzeyinde olup olmadığı kesin olmasa da, bazı araştırmacılar onları “küçük efsanevi kültürler” olarak nitelendiriyor.
Uzmanlar, Çanakkale’nin sadece bilinen tarihî katmanlarıyla değil, aynı zamanda efsane ve mitolojiyi barındıran spikülatif medeniyetleriyle de tarih meraklılarını cezbettiğini vurguluyor.