Doç. Dr. Murat Karataş, ‘1915 Kumkale Muharebesi ve Kumkale Şehitliği’ isimli webinarında Çanakkale Savaşları hakkında çok fazla yazılıp çizildiğini hatırlatarak “Ancak akademik çalışmalara baktığımızda bunun çok yetersiz olduğunu söylemek mümkün. Arşiv belgelerinden çıkan sonuca göre 104 yıl sonra 700 Türk şehidinin bulunduğu bir şehitlik alanı olduğu ortaya çıktı” dedi. 2. Troas Sempozyumu kapsamında gerçekleştirdiği webinarda konuşan Karataş, araştırmalarda askeri belge gibi arşiv ve kitabelerin önemine dikkat çekerek, “2 önemli bulgu öğrenildi. Birincisi, bizim Kumkale Muharebeleri sırasında verdiğimiz şehit sayısının tespiti ortaya çıkmış ve yapılmış oldu. İkincisi de nereye defnedildikleri ortaya çıkmış oldu” ifadelerine yer verdi.
BİLGİLER YENİLENDİ
1915 Kumkale Muharebeleri ile ilgili bilgi veren Karataş, “25 Nisan 1915 tarihinde Fransız birliklerinin özellikle sömürge askerler tarafından çıkarma yaptığı iki gün süren bir muharebedir. Bu muharebe içinde Senegalli ve Cezayirli askerler Kumkale’de iki gün Türk birlikleri ile çarpıştıktan sonra Seddülbahir bölgesine alındı. Kumkale Muharebesinde Türk birlikleri 3. Tümene bağlı özellikle de 31. Alay ve 39. Alay Kumkale Bölgesini savundu. 28 Nisan’da da Kumkale bölgesini boşalttılar. Bizim iki yıl öncesine kadar bildiğimiz resmi rakamlara göre Kumkale Muharebesinde Fransızların 6 Şubat tarihinde 170 askerin öldüğü, 10 subay, 471 askerin yaralandığı toplam zayiatlarının da 786 olduğu söylenirken Türklerin 17 subay 450 asker şehidinin toplam zayiatının da bin 735 olduğu biliniyordu” dedi.
- YÜZYIL KÖYÜ ARTIK YOK
“2 yıl öncesine kadar 467 isminden bahsediliyordu. Künyelerinde, özellikle Milli Savunma Bakanlığının yayınladığı 5 ciltlik bir eser vardı. Burada Kumkale Şehitlerinin anne baba ismi, künyesi bulunabiliyordu” sözlerine yer veren Karataş, “Kumkale arazisine baktığımızda Kumkale aslında 17’inci yüzyılda inşa edilmiş kale ve çevresinde de varoş olarak adlandırdığımız yerleşim birimleri var. 1950’lerden bir fotoğraf var. Kumkale’nin etrafındaki 17’inci yüzyıl köyünün artık olmadığını görüyoruz” ifadelerine yer verdi.
“SOKAK MUHAREBELERİ YAŞANDI”
Karataş, “Kumkale, 1915 yılına baktığımızda aslında sokak muharebelerinin yaşandığı bir alandır. Kalenin dışındaki varoş evlerinde ve bahçelerinde biz çatışmaların olduğunu görüyoruz. Çünkü muharebe sırasında Türk askerinin 2 defa taarruzu var. Ve o taarruz o zamanki köyün bahçelerine kadar varacak” diye belirtti.
MUHAREBE BATAKLIK VE MENDERES ARASI YAŞANDI
“Yollardaki levhalarda ‘Kumkale Şehitliği’ ibarelerini görürsünüz. Kumkale Köy mezarlığının da bir dönem Kumkale Şehitliği olduğu yönünde adlandırıldığını, değerlendirildiğini biliyoruz. Kumkale Muharebesi özellikle Türklerin şimdiki Osmanlı mezarlığında mevzi aldıkları alandır. Sahilde 39. Alayın küçük bir taarruzu birde bataklığın hemen batısından Kumkale Köyünün içlerine kadar taarruzu söz konusu.” Sözlerine yer veren Karataş Fransızların kaleyi ele geçirdikten sonra köyün dışına tel örgüler ve çitler yaptıklarını kaydederek, “Bu nedenle bataklık ve menderes arasında kalan kısım çatışma alanı” dedi.
“ARŞİV METİNLERİNDEN ÖĞRENDİK”
Karataş, “Kumkale şehitlerinin nereye defnedildikleri aslında arşiv belgelerinin önemini gösterir. Bu çalışmayı yaparken özellikle Çanakkale Valiliği İl Özel İdare’nin Anadolu Yakası İhya Projesi çerçevesinde Çanakkale Savaşları Enstitüsü olarak akademik destek verdiğimiz çalışma ekibimizle; 1915 yılının askeri kayıtlarını okumaya başladığımızda aslında Kumkale Şehitlerinin nereye defnedildiğinin bilgilerine ulaştık” ifadelerine yer veren halk arasında bataklığın içinde şehit olduğu görüşünün de ortadan kalktığını belirtti.
DEFİN İŞLEMLERİ 28 NİSAN’DA GERÇEKLEŞİYOR
“Özellikle 31. Alayın taarruzundan sonra özellikle 39. Alaya mensup askerlerin bu defin işlemini gerçekleştirdikleri görülüyor. 10. Bölük ileriye sevk edilerek Fransızların tahliyesinden sonra bölgede kalan Türk Şehitlerini ve Fransız yani özellikle Senegalli ve Cezayirli askerlerin defin süreci başlıyor” diye belirten Karataş, “Bu ifade ile Müfreze komutanın onayladığı tarz-ı tabi mücebince kalenin önünde, köy içinde ve sahile yakın iki bölük köyün gerisindeki mezarlığın iki tarafına bir şehit ve düşman maktullerinin defnine başlandı. Muharebenin ertesi günü olan 28 Nisan defin işleminin gerçekleştiği görülüyor” dedi.
BELKİ DE HASTALIKLAR ÖNLENDİ
“Belki de şehit ve ölülerin bir an evvel gömülmesi ile zuhur edecek bir hastalıktan da kurtulma çalışmasının yapıldığı görülüyor. 12-10. Bölük komutanlarının merkeze gönderdikleri telgraflar var. Bu iki şeyi değiştirdi” diye konuşan Karataş, “Birincisi, bizim Kumkale Muharebeleri sırasında verdiğimiz şehit sayısının tespiti ortaya çıkmış ve yapılmış oldu. İkincisi de nereye defnedildikleri ortaya çıkmış oldu” ifadelerine yer verdi.
ARAŞTIRMALAR YÜZEY ARAŞTIRMASININ YERİNİ BELİRLEDİ
“3. Tabur kumandanı Ahmet Şevki verdiği şu bilgi önemli, ‘Bataklığın ilerisindeki kum siperlerinin yanında gerek bizden ve gerekse düşmanın bir hayli cesetleri var. Bir kısmı hiç gömülmemiş, bir kısmı ise yalan yanlış bir parça üzerine kum atılmış. Bunları güzelce gömdürüp eşyayı köye getiririz’ ifadesi ile yüzey araştırması yapacağımız alanı oldukça netleştiren bir tarif idi” diye konuşan Karataş, “Biz Türk birliklerinin taarruza kalktığı yeri biliyoruz. Bataklığının kuzeyinde muharebenin olduğunu biliyoruz ve Ahmet Şevki’nin ifadesi ile Kumkale Köyü’nün dışındaki tel örgülerinin güneyi bataklığın kuzey bölgelerinde yüzey çalışması yapmamız gerekiyordu” dedi.
“JEORADAR TARAMASI YAPILDI”
“Defneden komutan Binbaşı Ahmet Şevki, 5 yüzbaşı,3 mülazım ve 611 nefer ve düşmandan 2 zabit, 64 siyah ve 74 beyaz nefer defnedildi. Bu bölgede aslında Türk ve Müslüman defin şehitlerin yanı sıra Senegal’den gelen, Cezayir’den gelen, Fransız birliklerinin de defnedildiğini görüyoruz. Fakat Türk şehit sayısına baktığımızda rapora göre Türk Şehidinin 70’e ulaştığını görüyoruz. Bu bölge 700 Türk şehidi ve 150 civarında da Fransız sömürge askerlerinin olduğu defnedildiği bir bölge” diye belirten Karataş, “Yüzey araştırmasında elde ettiğimiz veriler bizim için yeterli olmadı ve çok fazla bulgu olduğu için Prof. Dr. Cahit Yalçıner ve ekibi tarafından jeoradar taraması yapıldı” sözlerine yer verdi.
“BULGULAR DEĞİŞTİ”
“Çanakkale Savaşlarından 150 yıl sonra yeni bir şeyler bulabiliyoruz” diye vurgulayan Karataş, araştırmanın önemine dikkat çekerek, “Arşivler üzerinde çalışarak bulabiliyoruz. Bunlar uzun yıllar Genelkurmay Askeri Arşivinde yer almış belgelerdir. Kullanıcıların, akademisyenlerin çok kolay ulaşabildiği belgeler değildir. Yeni keşifler 1915 yılı askeri tutanakları çerçevesinde yapılmaya devam ediyor. Şehit sayısındaki literatürü değiştirdi bu bulgu. Kumkale Şehitliğine dair süreç. Kültür Varlıklarını koruma kurulunun bu bölgeyi şehit alanı olarak tescil edilmesinden sonra İl Özel İdarenin ve Valiliğinin bu bölgedeki kamulaştırma sürecinde tamamladı. Zannediyorum önümüzdeki yıl ya da bu yıl içinde Kumkale Şehitliğinin yapımı tamamlanacak” dedi.
Damla YELTEKİN