Marteniçkalar, Bulgar kültürü ile özdeşleşmiş ve günümüzde herkesin bileklerinde görebileceğiniz beyaz ve kırmızı yünden yapılan bir bilekliktir. Marteniçka, Martipi ya da Martenitsa ismi ile bilinen bu bileklik Balkan ve Trakya coğrafyasında 1 Mart'tan itibaren ay boyunca bileklere takılan bilekliklere ve süslemelere verilen isimdir. 1 Mart’tan başlayarak Mart ayının sonuna kadar takılan Marteniçka, baharın gelişini sembolize eder. Mevsimle ve doğa takvimine göre leyleklerin Mart ayında göç için yola çıktığı tarihlerde kullanılan marteniçka baharın gelişinin bir sembolü.
PARA İLE SATILMAZ
Baharın gelişi ile 1 Mart itibari ile Baba Marta (Marta Nine) günü kutlanır. Geçmişe dayanan bu gelenek Bulgaristan’a has bir gelenektir. Marteniçkalar, asla para ile satılmaz. Satın alınmaması gereken bileklik hediye edilmeli ya da kişi tarafından örülmesi gerekir. Geleneği sürdüren coğrafyalarda 1 Mart tarihinde Marteniçka takan yapanlar yakınlarına yıl boyu, sağlık, güç ve bereket getirmesi dileği ile hediye eder. Bulgar geleneklerine göre, marteniçkalar kırlangıç ya da leylek görülünceye kadar taşınmalıdır. Mart ayında senenin ilk leyleği görüldüğü zaman bileklerden çıkarılıp meyve veren bir ağaca bağlanır. Marteniçkalar ilk bileklere takıldığında dilenen dilekler leylek görülürse gerçekleşeceğine inanılır. Türkiye’de de Bulgar gömenlerinin sürdürdüğü bir gelenektir.
BEREKET VE SAĞLIK
Bayram olarak kutlanan bu sürece Bulgarca ‘Çestita Baba Marta!’ Baba Marta ya da Marta Nine geleneği günümüze kadar korumuş olan en saygın geleneklerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Süs eşyası gibi görülen bu takılar, ayın son günü olan 31 Mart günü bileklerden çıkartılarak meyve ağaçlarına, evlere ya da ev hayvanlarına takılır. Baharın gelişi ile birlikte yeni başlayacak olan tarım yılına bereket ve bolluk vermesi için dileklerde bulunulur.
NAZARDAN KORUDUĞUNA İNANILIR
Baharın simgesi olan Marteniçkalar ilk kullanım şekli ise farklılık göstermektedir. Günümüzde yapılan marteniçkalar üzerine boncuk, nazar boncuğu gibi aparatlar takılsa da ilk kullanım şekli sadece kırmızı ve beyaz ipliklerden oluşmaktaydı. Takı ve süs kullanmadan yapılan bu bilekliklerin nazardan koruduğuna inanılarak, insan ve hayvanlara takılırdı. Bazı bölgelerde ise kısmı farklılık gösterilerek kırmızı-beyaz sicime altın veya gümüş para bağlanarak da kullanılır. Bu sayede hastalıklardan korunmanın da simgesi haline gelmiştir.
BEYAZ UZUN ÖMÜR, KIRMIZI SAĞLIK
Bulgar kültürünün önemli değerleri arasında yer alan otantik sanat geleneği olarak karşımıza çıkan marteniçkalar, yakın dönemde püskül, top ya da insan figürleri şeklinde de örülmeye başlanmıştır. Marteniçkaların en eski şekli ise ‘Pijo ve Penda’ ismi ile anılan kırmızı ve beyaz renklerden örülen kuklalardır. Marteniçkalarda beyaz renk uzun ömrü, kırmızı renk ise sağlık ve gücü sembolize eder.
MARTENİÇKALAR NASIL ORTAYA ÇIKTI?
Marteniçkaların ortaya çıkışı ile ilgili çeşitli hikayeler yer alıyor. İlk hikaye Nuh Tufanı’nda kara parçası gördüğünü haber veren güvercin, ağzında beyaz bir ip parçası taşımaktadır ve güvercin yaralandığı için ipte kan vardır. İkinci hikaye ise Bulgarlar arasında mesaj götürüp getiren bir kırlangıç, verimli bir toprak bulduğunu haber vermek için yola koyulur. Yolda yaralanan kırlangıcın taşıdığı mesajın üzerine kan damlar. Sonra gelenekselleşir, başkaları da benzer bir nesne yani Marteniçkaları takmaya başlarlar.
MART NİNE KİMDİR?
Mart Nine ya da Baba Marta, Bulgarlar için büyük bir öneme sahiptir. Baharın gelişi tüm dünyada olduğu gibi Bulgarlar içinde çok değerlidir. Marta Nine’nin, soğukları sonlandırdığına ve baharı getirdiğine inanılır.
MARTENİÇKA NASIL YAPILIR?
Bir parça kırmızı ip ve bir parça beyaz ip marteniçka örmek için yeterli malzemedir. Kırmızı ve beyaz ipi bir ucundan birbirine bağlayıp diğer uçları birbirine dolayarak marteniçka örülebilir. Ayrıca tığ ya da şişle de örgü örer gibi istenilen şekilde marteniçka üretilebilir. Marteniçkalara isteğe göre boncuk ve süslemeler de takılır.
Damla YELTEKİN