Çanakkale Boğazı’nın en dar yerinde bulunan Kilitbahir Köyü Kilid-ül Bahr, yani denizin kilidi anlamına geliyor. Tarihi evlerinin dönem dönem gündeme geliyor. Yüksek mimar Neşe Baytan, Kaleninsesi Gazetesi’ne Kilitbahir evleri, yönetmelikler ve evlerin geleneksel dokusuna dair bilgi verdi.
Neşe Hanım Kaleninsesi Gazetesi okuyucularına kendinizden bahsedebilir misiniz?
Çanakkaleliyim. Mimar Sinan Üniversitesi mimarlık eğitiminden sonra Yıldız Teknik Üniversite'sinde mimarlık alanında yüksek lisans eğitimini tamamladım. Mezun olmadan iş hayatına başladım. Avrupa projelerinin ve ekip çalışmalarının olduğu büyük firmalarda çalıştım. 2016 sonrasında da kendi ofisimi açtım. Şuan aynı zamanda Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde Peyzaj Mimarlığı bölümünde doktora eğitimine başladım.
ÖZGÜN DOKU
Kilitbahir sit alanında yapılan planlamalar ve yönetmelikle ile ilgili bilgi verebilir misiniz?
2018 sonunda Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı 1/1000 ölçekli denetimli koruma, uygulama ve imar planı hazırlandı. Bu yönetmelikte planlama aynı zamanda kentsel sit alanına da hitap ediyor. Buradaki mantık geleneksel dokunun korunması, korunarak yaşatılması ve sürdürülebilir bir şekilde özgün dokuya ve yöreye uygun, değerlere sadık kalacak bir bütünlük şeklinde yaklaşım oluşturuyor. Yönetmeliğin çapında da yapılabilecek çalışmalara izin verilmeye başlandı.
Burada tescilli yapılarımız var. Ve bu tescilli yapıların durumuna göre restorasyonu ve rekonstrüksiyonunun onarım çalışmalarına izin verildi. Yapılarımız tescilli olmayan yapılar kısmında, harabe olan yapılar ya da yapının bulunmadığı arsalarda çıkarılacak imar durumuna uygun olarak yeni yapılaşmaya izin verildi. Yine aynı alan içinde aynı parseller içinde restorasyon, yeni yapılaşma, onarım gibi inşaat faaliyetlere izin verildi. Yöre konaklama üzerine olduğu için bunlarda ağırlıklı olarak konut görüyoruz. Aynı zamanda konaklama hizmetine de izin verildi, teşvik edildi. Pansiyon yapmak isterseniz imar durumunuza başvururken pansiyon yapacağım dediğinizde bununla ilgili imar alıyorsunuz. Veya kıyı şeritlerine yakın alanlarda daha çok günübirlik tesis üzerinden imar veriyor. Konaklama faaliyeti içermeyen yeme-içme, sergi-satış gibi faaliyetlerin olduğu yapılar.
Başka bir deyişle kültür turizmine katkı sağlayacak yapılar oluşturuyorsunuz...
Hizmet yapıları gibi düşünebilirsiniz. Kilitbahir Köyü yönetmelikte ‘ziyaretçi, hizmet odağı ve bilgilendirme noktası’ olarak geçiyor. Tuvaletlerden tutun, satış alanları, oturma grupları gibi birçok hizmeti kapsıyor. Bilgilendirme noktası dediğimizde de tabela, yönlendirme, rehberlik ve yayınların verilmesi.
“SAYI ARTTIKÇA ÖZGÜN KİMLİK ORTAYA ÇIKACAK”
2018 yılı yönetmeliği ile ne değişti?
2018 yılında çıkan yönetmelikle yapılan çalışmalarda hep ruhsat, belge, evrak çok resmidir. Bu tür yerlerde de çok ruhsatlı değildir yapılar. Sivil bir mimariyse ve ruhsatı yoksa resmi olarak tadilat yapamazsınız. Yönetmelik bence çok iyi. Restorasyon olsun ya da olmasın yenilenecek yapıların bir bütünlük içinde planlıyor olması kendi içlerinde mimari tasarımı bir yönetmeliğe dayandığı için bütünlüğü var. Bunlar şimdi bir iki yapı gibi gözükebilir ama zamanla sayı arttıkça oranın özgün kimliği ortaya çıkacak.
Başka bir deyişle bundan 50 yıl sonra Kilitbahir evlerinin tek dip dönem özellikleri gösteren bir dokusu olur diyebilir miyiz?
Aslında niyet bu. Olur mu olmaz mı ? Yüzde yüz söyleyemeyiz. Türkiye'de yönetmeliklerimiz maalesef çok değişime uğruyor. Burası sit alanı. Değişmesi çok mümkün değil. Değişime uğramayacağını düşünüyorum. Birbirine yakın sistemi, kat yüksekliği, yapım sistemi, görüntü, cephe silueti olarak tasarımsal olarak birbirine bütünlük oluşturacak yapılar oluşturacak.
“KİLİTBAHİR EVLERİ YEREL KARAKTERİ ORGANİK DOKUSU VAR”
Kilitbahir evlerinin dediğimizde aklımıza ne gelmeli? Genel özellikleri nedir?
Genel ortak kuralları var. Yönetmelik bazında, Kilitbahir yapıları konut ya da pansiyon fark etmez iki katlıdır. Kilitbahir’deki konut yapıları, genellikle iki katlıdır. Yapım sistemleri zemin katta taş yığmadır. Üst katta ahşap çatkılı tuğla ya da taş dolgulu sistemdir. Bu bir özgün yapım tekniği bu olduğu için yeni yapılarda da çelik gibi başka bir yapım sistemine izin verilmiyor. Özgün karakteri budur. En önemli ayrımlarından biri bu. Örneğin Eceabat'ın köylerinde ahşap çatkı yapım sistemi yok. Taş ya da betonarme izin veriliyor. Cephe bazındaki tasarımlarda pencere ve kapı boyutlarında belirli kurallar var. Pencerelerinizin eni boyu bire iki orantılı olmalı. Bunların 60 santimden küçük 150 santimden büyük yapılmaz. En küçük pencere 60x120, en büyük pencereniz 75x150 santim olabilir. Kapı doğramaları 120 santim genişliğinde tek kanatlı ya da daha büyük iki kanatlı yapılabiliyor. Cephede kullanılacak mimari elemanların boyutları özgün şekilde belirtilmiş durumda. Kilitbahir evlerinin yerel karakterinde, sokak dokusunda yola taşan çıkmalar yok. Binaların yola bakan taraflarında açık veya kapalı çıkma yok. Çıkma dediğimizde balkon ve cumba. Dolayısıyla buradaki yönetmelik maddelerimizin birinde açık çıkma yapmak yasaktır der. Avlu veya bahçe kullanımı desteklenen bir bölge olduğu için o cephelerde, görülmeyen kısımlara bu çıkmaları yapabilirsiniz.
Bu karakterlerin nedeni nedir?
Kilitbahir çok yokuş ve eğimler arasında kurulu. Bunun yanı sıra sokaklar da dar. Sokaklar dar olduğu için bu dokuda gelişmiş. Kilitbahir evlerinin organik bir dokusu var. Dar sokaklarda birde balkon ya da cumba yaptığınız zaman o darlığı sağlıyor. Burası çok sıcak bir iklim olsaydı gölgeleme sağlayabilirdi.
MALZEME VE NİTELİKLİ ÇALIŞMA MALİYETİ ETKİLİYOR
Bu yapım çalışmalarının yapım çalışmalarıyla ilgili bilgi verebilir misiniz?
Bahsettiğim yapım sisteminde betonarme gibi yapay değil tamamen doğal bir malzeme kullanımı söz konusu. Aslında özgünün de ateş tuğladır ama şimdi tuğla veya taş dolgu kullanabiliyoruz. Bunların hepsi doğal malzeme kullanımı. Bunu kullanacak işçilikte nitelikli bir işçilik. Taş işçiliği gerçekten çok muazzam bir konu. Ahşap da yine aynı şekilde. İki yapım sisteminin aynı bina içinde çalışması. Bu projelendirme olarak da uygulama olarak da nitelikli bir çalışma gerektiriyor. Bu da maliyeti etkiliyor. Kendine özgü teknolojisi var. Kabaca hesap yaptığınızda Kilitbahir'de yaptığınız taş konutun maliyeti, burada 4-5 katlı betonarme bir binaya tekabül ediyor.
Damla YELTEKİN