Assos Antik Kenti, Milattan Önce 7. Yüzyıla kadar dayanan tarihi ile günümüzde Çanakkale’ye gelen ziyaretçilerle ev sahipliği yapmaya devam ediyor. Aristotales’i ve felsefe okulunu ağırlayan Assos Antik Kent’e son araştırmalara göre İlk Tunç Çağı’ndan itibaren iskan kesintisiz devam etti.
Assos Antik Kenti, Çanakkale İline bağlı Ayvacık İlçesinin 17. km. güneyinde, Behramkale köyünde, Troas bölgesi sınırları içinde yer alır. Yapılan son araştırmalar, kentin İlk Tunç Çağı’ndan (M.Ö. 3000-2000) beri kesintisiz olarak iskan edildiğini kanıtlamıştır.
Antik yazarlara göre, Assos yerleşimi M.Ö. 7. yüzyılda Lesbos (Midilli) Adasındaki Methymnalılar tarafından kurulmuştur. Assos bir liman şehri olmakla birlikte denizden yaklaşık 238 m. yükseklikte sarp bir kayalık üzerine kuruludur.
KENTLERİN KORUYUCUSU ATHENA
Assos Akropolünde yer alan Athena Tapınağı, kentin zirvesinde, kentin koruyucusu olarak bilinen Tanrıça Athena'ya adanmıştır. Söz konusu tapınak, M.Ö. 6. yüzyıla tarihlenmekte olup, Arkaik dönem Dor tapınaklarından elimizdeki tek Anadolu örneğidir. Tapınak, 6x13 sütunlu bir peripterostur. Çatı yapısı dışında tapınağın tamamı andezit taşından inşa edilmiştir. Assos Athena Tapınağı’nın mimarlık tarihindeki özgün yeri, Dor düzeninde kabartmalı bir frizin kullanılması nedeniyledir. Herakles ve Kentaurlar'ın mücadelesi gibi mitolojik konular ve hayvan mücadeleleri betimlenmiş friz ve methopları, bugün Çanakkale, İstanbul, Louvre ve Boston Arkeoloji müzelerinde sergilenmektedir. Assos’un Ege denizine bakan güney yamaçları hariç bir çok alanı, iskan gördüğü sürece mezarlık alanı (nekropol) olarak kullanılmıştır. Şehir surları önünde, batı kapısı ve doğu şehir kapıları önünde kentin dışında uzanan ana caddeler boyunca mezarlık alanları görülebilmektedir. Batıdaki ana girişe gelen taş döşeli yolun iki kenarı, kentin nekropolü olarak değerlendirilmektedir. Nekropol’de, M.Ö. 7. yüzyılın başından, Roma Dönemi sonuna kadar kesintisiz bir şekilde kronoloji ve tipoloji izlenebilmektedir.
İLK BİLİMSEL KAZI 1881 YILINDA
Assos Antik Kenti’nde bilimsel anlamdaki ilk kazı, 1881 yılında Joseph Thatcher Clarke ve Francis Hanry Bacon başkanlığında Amerikan Arkeoloji Enstitüsü tarafından başlatılmış ve 1883 yılında tamamlanmıştır. Assos hakkındaki ilk izlenimleri kapsayan bu çalışmaların sonuçları 1921 yılında yayınlanmıştır. Anılan çalışmalar ve özellikle de yayınlar, ağırlıklı olarak mimari yapı ve yapı grupları üzerine olmuş, daha çok da büyük kamusal yapılara ilgi çekilmiştir.
1981 yılında Assos kazıları İstanbul Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu başkanlığında tekrar başlamıştır. Bu dönem kazıları ise daha çok Batı Nekropolisi üzerinde yoğunlaşmıştır. Buranın dışında kentin farklı noktalarında, Akropolis üzerindeki Athena Tapınağı içerisinde, çevresinde ve güney yamaçlarda yer alan konut bölgelerinde sondajlar açılmıştır.
Günümüzde Assos Antik Kenti’ndeki kazılar, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nden Prof. Dr. Nurettin Arslan ve ekibi tarafından gerçekleştirilmektedir.
Hem tarih hem de doğal turizm açısından önemli bir merkez olan, günümüze kadar ayakta kalmış görkemli surları ve etkileyici yapılarıyla dikkatleri üzerine çeken Assos Antik Kenti, 2017 yılının Mayıs ayında “UNESCO Dünya Kültür Mirası” geçici listesine girmiştir.