Tarihin adını değiştiren, yüzyıllar geçmesine rağmen destanı anlatılmaya, yazılmaya ve çizilmeye devam eden Troya Savaşı’nın en büyük izlerini Homeros’un İlyada Destanında görüyoruz. Mitolojiye göre Troya Savaşında tanrıların bir kısmı Troyalıları desteklerken bir kısmı ise Akhalıların yanında yer alıyordu. Savaş tanrısı Ares her zaman Afrodit’in yanında yer alırken Güneş tanrısı Apollon ve kızkardeşi Artemis ise Hektör’un koruyucularıydı. Yani Troyalıların yanında yer aldılar… Güneş tanrısı Apollon anısına da bir kült merkezi inşa edildi.
APOLLON SMİNTHEUS KUTSAL ALANI
Smintheion kutsal alanı, eski çağlarda Troas'ın önemli kült merkezlerinden biridir. Anadolu'da Geç Hellenistik Dönem'in önemli kutsal alanlarından biri olan Apollon Smintheus Kutsal Alanı (Smintheion) İÖ 5000 civarına tarihlenen bir prehistorik yerleşime ait kalıntılar tespit edilmiştir. Apollon Smintheus Tapınağı, eski adıyla Külahlı olarak bilinen Gülpınar Beldesi'nin kuzey-batısıyla, kuzey doğusu arasında kalan vadinin başlangıç eteklerinde Bahçeler-içi olarak adlandırılan mevkide yer alır.
Gülpınar Apollon Smintheus Tapınağı da Hellenistik dönem için konusunu Homeros'un İlyada Destanı'ndan alan kabartmaları yanında mimarî tasarım ve stili ile dikkatleri üzerinde toplar.
SU YÖNÜNDEN ZENGİN
Su yönünden zengin olan bu yöre, yeraltı kaynak suları ile beslenmekte; büyük olasılıkla antik çağlarda oluşturulan yeraltı kanalları ile ana merkeze aktarılmaktadır. Tapınağın yapıldığı Hellenistik çağda da yörede suyun bol olması Apollon kültünün bir simgesidir. Çünkü; tanrı Apollon kehanette bulunmak için her zaman suya gereksinim duymuştur. Tapınağın bu alanda kurulmuş olması da bu nedenle olmalıdır.
YÖREYE ÖZGÜ VOLKANİK TÜF TAŞI KULLANILDI
Arkeologlar, mimarlar ve sanat tarihçileri için Hellenistik Çağ (M.Ö.330-30) ve mimarisi çok sevilen ve ilgi duyulan bir konu olarak karşımıza çıkar. Gülpınar Apollon Smintheus Tapınağı da Hellenistik dönem için konusunu Homeros'un İlyada Destanı'ndan alan kabartmaları yanında mimarî tasarım ve stili ile dikkatleri üzerinde toplar. M.Ö.150 yıllarında Ion stilinde yapılan tapınak, kuzey-batı Anadolu'da, Troas bölgesinde bugün için tek örnektir. Tapınak'ta Hellenistik Çağ Anadolu mimarlığına imzasını atan Mimar Hermogenes'in uyguladığı pseudodipteros (yalancı iki sıralı sütun) plân tasarımı kullanılmıştır. Ön ve arka cephelerinde 8, uzun kenarlarında ise 14'er sütun dizisi yer alır. Tapınağın ölçüleri; dar yüzler 23.20 metre, uzun kenarlar ise 41.65 metredir. Alt yapısında üç farklı tür taş kullanılmıştır. Temel, yöreye özgü volkanik tüf taşından yapılmıştır. Üzeri, çevrede çok görülen andezit-bazalt taşı ile kaplıdır. Temel ve 11 basamağın en son kaplaması mermerdir. Mermer bloklarla döşenen kutsal alan, üç odadan oluşur. Bunlar; giriş sırasıyla, pronaos (kutsal ön oda), naos (kutsal oda) ve opisthodomos (arka oda) tur.Naos'ta, Paroslu heykeltraş Skopas'ın yaptığı ve 110 cm'lik bacak parçası ele geçen, tanrı Apollon'un heykelinin yer aldığı bilinmektedir.
FİGÜRLERLE BEZELİ
Alexandria Troas Helenistik Çağ sikkelerinde görülen ve antik kaynaklarda bahsi geçen tanrı Apollon'un tapınak cephesinde duran, adını aldığı fare-smintheus'a basar biçimde tasvir edildiği sanılan kutsal heykeli olasılıkla, 5metre boyundadır.
Stylobat denilen plâtformda yer alan ve Anadolu Attik tipi bir kaide üzerinde yükselen 44 adet sütunun her biri üst üste konmuş 7 parçadan (tamburdan) oluşur. Yedinci sütun tamburu, boğa başı-çelenk süsleri veya mitolojik insan figürleri ile bezelidir. Bu son tamburun üzerine gelen başlık, Ion stilinde yapılmıştır. Sütunların üzerinde üst yapı elemanları olarak sırasıyla, inci dizisi ile süslü arşitrav (baştaban) ile friz adı verilen ve üzerinde, Yunanlılar ile Troialılar arasındaki Troia Savaşları'nı anlatan mitolojik konuları içeren kabartma bloklar yer alır. Yapı, daha sonra diş sırası (dentil), saçak (geison), üçgen alınlık (pediment) ve kırma çatı ile son bulur. Tapınak, yaklaşık olarak 5 katlı (15 metre) bir apartman yüksekliğindedir. Marmara Adası mermerinden inşa edilen tapınağın mimarı ve yaptırıcısı bilinmemektedir. İlyada anlatımları, çeşitli çağlarda vazolar üzerinde, duvar resimlerinde, mermer lahitlerde betimlenmiştir. Ancak bir tapınakta, ilk kez olarak Gülpınar Apollon Smintheus kutsal alanında karşımıza çıkar.
FARELERİN EFENDİSİ
Farklı sıfatlarıyla tanın tanrı Apollon’a Troas Bölgesinde “Farelerin Efendisi” anlamındaki “Smintheus” sıfatıyla bu alanda tapınılırdı. “Apollon Smintheus Kutsal Alanı” Apollon Smintheus’a adanmış yer anlamında “Smintheion” olarak ifade edilir ve diğer kent ve yerleşimlerden ayrılır. Apollon Smintheus tapınağının yapılış nedeni ise Apollon’a duyulan sevgi, saygı ve minnet duygusudur. Akhalar ve Troyalıların savaşında, Anadoluların yanında yer alan Apollon efsanevi savaşın son günlerini anlatan Anadolu ozanı Homeros’un İlyada destanının ilk bölümünde kendine yer edinmiştir.
“Ey Khryse’yi, kutsal Killa’yı koruyan, gümüş yaylı,
Tenedos’un güçlü kralı, Smintheus, dinle beni.
Bir gün sana yaraşır bir tapınak yaptıysam,
Boğaların, keçilerin yağlı butlarını yaktıysam senin uğruna,
Şu dileğimi tez elden yerine getiriver:
Gözyaşlarımın öcünü al Danaolardan, oklarınla” (Homeros, Ilyada I.37-42)
Farelerin efendisi Apollon
Anadolu'da bilinen Apollon kültleri içerisinde fare simgesiyle karşımıza çıkan tek örnek Troas bölgesinde yer alır. Apollon Smintheus çiftçileri farelerden koruyan bir tanrı olarak Troas bölgesinde ortaya çıkar.
Smintheus sıfatı fare demek. Apollon’un silahı olan farelerle bazen insanları cezalandırmış bazen ise mükafatlandırmış. Apollon'un kutsal hayvanı ile Apollon haksızları ve zalim kralları cezalandırmak veya yeri geldiğinde ödüllendirmek amacı ile fareleri kullanmıştır.
Damla YELTEKİN